Niedożywienie - niedoceniane zagrożenie

mgr Krystyna Majewska
Oddział Kliniczny Żywienia i Chirurgii
SPSK im. prof. W. Orłowskiego w Warszawie

Chudnięcie nie zawsze jest dobre dla zdrowia - zawsze jednak powinno być sygnałem ostrzegawczym dla pacjenta i lekarza.

Ostatnio miałam pacjentkę, która zgłosiła się po poradę ponieważ miesiąc temu wyszła ze szpitala z powodu operacji. Od momentu wyjścia ze szpitala schudła 6 kg i nadal chudła, nie miała apetytu, była bardzo słaba, senna, miała zawroty głowy, nie mogła jeść dużych porcji posiłków. Przed operacją była szczupła, ale prawidłowo odżywiona. Pacjentka zaczęła obawiać się, że nie powiedziano jej prawdy, że pewnie ma raka i dlatego nie może jeść.

Po przeprowadzeniu dokładnego wywiadu dowiedziałam się, że chora zaczęła chudnąć już przed operacją ponieważ bardzo bała się zabiegu, ponadto jadła w niewystarczających ilościach w czasie pobytu w szpitalu ponieważ przeprowadzane były liczne badania diagnostyczne i musiała pozostawać bez kolacji i na czczo.

Również po operacji nie jadła zbyt dużo ponieważ była słaba i nie miała ochoty na jedzenie. To wszystko razem spowodowało, że pacjentka tak naprawdę wyniszczała się już od dłuższego czasu. Udzieliłam chorej wskazówek: jak się powinna odżywiać, jakie produkty spożywać, zaleciłam dodatkowo suplement kompletnej diety, którą pacjentka miała spożywać między posiłkami. Od tej porady minęło 1,5 miesiąca pacjentka przytyła 3 kg, jest uśmiechnięta, wychodzi na spacery już nie obawia się, że ma raka.

Bardzo często w mediach pojawia się temat odchudzania, podczas gdy problem osób które są osłabione z powodu niedożywienia jest pomijany. Najczęściej niedożywienie jest kojarzone z krajami trzeciego świata. Badania wykazują jednak, że prawie połowa pacjentów przebywających w szpitalach jest niedożywiona. Ten problem jest także szeroko rozpowszechniony wśród ludzi starszych.

Powodem niedożywienia może być choroba, stres związany z pobytem w szpitalu, a u osób starszych - brak samodzielności, zniedołężnienie, poczucie zbędności, co objawia się między innymi zaniedbaniem i brakiem zainteresowania sposobem odżywiania.

Znaczenie stanu odżywienia i diety jest ciągle lekceważone. Z własnych doświadczeń wiem, że często chorzy wychodzący ze szpitala po operacjach (np. kamicy pęcherzyka żółciowego, po resekcji żołądka) nie uzyskują wskazówek dietetycznych. Nie wiedzą co mogą jeść, dlatego też jedzą mało, gdyż obawiają się bólu jaki występował przed operacją. To powoduje utratę sił, osłabienie, apatię, a w skrajnych sytuacjach wyniszczenie. Długotrwałe niedożywienie wpływa negatywnie na stan zdrowia powodując stopniowy spadek masy ciała i postępujące osłabienie, obniżenie aktywności życiowej, apatię, opóźnioną rehabilitację, gorsze gojenie ran, brak odporności immunologicznej na zakażenia.

Dlatego tak ważne jest podniesienie świadomości znaczenia diety zarówno wśród samych chorych, ich bliskich, jak również personelu medycznego.

Przyczyny niedożywienia

Wśród innych ważnych przyczyn niedożywienia należy wymienić brak łaknienia. Często niewystarczającą ilość pokarmu przyjmują chorzy po udarach mózgowych z zaburzeniami połykania, w chorobie Alzheimera, Parkinsona, chorzy leżący, którzy nie są zdolni do samodzielnego przyjmowania posiłków. Do zmniejszonego przyjmowania pokarmów prowadzą także choroby, których następstwem jest utrudnione gryzienie i połykanie pokarmów oraz zapalenie błony śluzowej jamy ustnej. Na obniżenie apetytu wpływa również przyjmowanie dużej ilości leków. Do niedożywienia u osób starszych może dochodzić także w związku ze zmianami zachodzącymi w organizmie w procesie starzenia.

Zmiany fizjologiczne	Wpływ na organizm
Mniejsze wydzielanie śliny	Suchość w ustach i brak apetytu
Pogorszenie węchu	Gorsze odczuwanie smaku
Utrata zębów	Problemy z rozdrabnianiem pokarmu
Pogorszenie wzroku i słuchu	Mniejsza przyjemność podczas jedzenia
Mniejsze wydzielanie kwasu solnego i enzymów trawiennych, zwolnienie perystaltyki jelitowej	Gorsze trawienie i wchłanianie pokarmu

Rozpoznawanie niedożywienia

Rozpoznawanie zaburzeń stanu odżywienia lub zwiększonego ryzyka wystąpienia niedożywienia przeprowadza się w oparciu o wywiad kliniczny, socjalny i dietetyczny, badanie fizykalne, pomiary antropometryczne i badania laboratoryjne. Niedożywienie należy podejrzewać u osób:

• z ubytkiem masy ciała powyżej 10% w ciągu ostatnich 3 miesięcy
• wskaźnik masy ciała (body mass index – BMI) poniżej 20 kg/m²

           masa ciała (kg)
  BMI = ___________
           wzrost ² (m²)

Często jednak na wykonanie tych wszystkich badań nie ma możliwości, ale wystarczy uważnie obserwować naszych bliskich. Zły stan odżywienia można ocenić po tym, czy pacjent stracił apetyt, czy jest apatyczny, czy w ostatnim czasie je zdecydowanie mniej, traci siły, czy ma problemy z gryzieniem, czy ubrania stają się luźniejsze. Osoby starsze wstydzą się swoich ułomności i wielokrotnie nie mówią nam o swoich kłopotach ze zdrowiem.

Zapobieganie i leczenie

Przywrócenie w porę odpowiedniej podaży pokarmu pozwala na poprawę stanu zdrowia. Jeżeli okres głodzenia przedłuża się, a straty nie zostaną w porę wyrównane, niedożywienie pogłębia się prowadząc do dalszego spadku masy ciała, osłabienia siły mięśniowej, spadku sprawności psychomotorycznej: chory jest senny, apatyczny, może mieć zaburzenia równowagi. Osoby niedożywione bardziej podatne są na choroby infekcyjne.

Najprostszym sposobem zapobiegania i leczenia niedożywienia jest przyjmowanie takiej ilości pokarmów, która pokryje zapotrzebowanie pacjenta na energię, białko oraz elektrolity, pierwiastki śladowe i witaminy. Podawanie jedynie preparatów wielowitaminowych jest niewystarczające, a niekontrolowana ich podaż jest niewskazana, ponieważ może wywołać toksyczne skutki uboczne. Dotyczy to szczególnie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach.

Należy pamiętać, że u osób starszych istnieje większe zapotrzebowanie na białko i witaminy ze względu na gorsze wchłanianie. Wiele leków wpływa na florę bakteryjną jelit. Ponadto częste nadużywanie barbituranów i leków nasennych powodują złe wchłanianie kwasu foliowego i żelaza.

Węglowodany powinny być spożywane pod postacią przetworów zbóż najlepiej z drobnych kasz, gotowane na sypko lub w formie kleików (duża zawartość błonnika). Dieta powinna zawierać chude mięso, wysokogatunkowe wędliny, ryby, gotowane warzywa, owoce, mleko i jego przetwory. W żywieniu osób starszych ogólnie zalecana jest dieta lekkostrawna (potrawy powinny być gotowane w wodzie lub pieczone w folii aluminiowej albo pergaminie).

Obróbka taka nie wymaga tłuszczu, produkt jest miękki, gdyż nie traci zawartej w nim wody. Przeciwwskazane są potrawy wędzone, smażone, odgrzewane, odsmażane. Należy planować 5-6 niezbyt obfitych posiłków w ciągu dnia. Powinny być one urozmaicone o zdecydowanym smaku, wyraźnym zapachu i kolorze, ale z ograniczeniem soli, miękkie lub rozdrobnione - w zależności od potrzeb.

Ponieważ u części niedożywionych lub zagrożonych niedożywieniem nie zawsze jest możliwe poprawienie stanu odżywienia dietą naturalną konieczne jest wtedy uzupełnienie diety specjalnymi preparatami odżywczymi. Pomocne mogą okazać się płynne suplementy diety, które w małej objętości zawierają wszystkie niezbędne składniki odżywcze. Takie preparaty są w poręcznej formie kartoników ze słomką, co dodatkowo ułatwia stosowanie u osób starszych, które mają problem z samodzielnym przygotowywaniem posiłków.

W licznych badaniach wskazano, że dopasowana do potrzeb chorych i wzbogacona w niezbędne składniki odżywcze dieta może prowadzić do zwiększonego przyjmowania energii przez chorych, przyrostu masy ciała i poprawy zdrowia np. po przebytych operacjach.

Bardzo istotne znaczenie w zwalczaniu niedożywienia szczególnie w przypadku osób starszych, odgrywają aspekty psychologiczne, dlatego należy pamiętać aby osoba starsza czuła się kochana i potrzebna bliskim.